Gwarchodfa Bywyd Gwyllt, Corsydd Teifi, Cilgerran

Crychydd

Crychydd

Taith Gerdded ddwyawr o gwmpas Gwarchodfa Bywyd Gwyllt, Corsydd Teifi, Cilgerran

Llunaiu a tecst gan Howard Williams.

(Mae geirfa i ddysgwyr ar gwaelod y tudalen).

Crynodeb

Man Cychwyn: y maes parcio (tâl), Gwarchodfa Bywyd Gwyllt, Cilgerran SN 185 448 (dilynwch yr arwyddion brown o’r A478 rhwng Aberteifi a Chrymych). Taith o 2.75 milltir (gyda dewis o’i chwtogi*) heb adael y Warchodfa (rhyw 250 erw) ar dir gwastad a llwybrau cadarn. Dydi’r holl Warchodfa ddim wedi bod yn dir gwyllt erioed; roedd chwareli llechi arni am gyfnod hir, roedd rheilffordd ‘y Cardi Bach’ yn rhedeg ar ei thraws ac yn ddiweddar fe fu sŵ yma.

Uwchben y Warchodfa

Rydych chi’n cychwyn trwy gymryd y llwybr sy’n mynd i ddrws cefn canolfan drawiadol y Warchodfa. Mae’r llwybr yn dechrau o’r maes parcio ar y chwith y tu hwnt i’r peiriant talu a’r lloches. Cadwch i’r dde wedyn a dringwch y grisiau sy’n gyferbyn â’r drws i gyrraedd pen bryn bach. Yno mae golygfa arbennig o’r Warchodfa, Aberteifi a Banc-y-Warren (safle’r fuddugoliaeth fawr gan y Cymry yn erbyn y Normaniaid yn 1136).

Banc y Warren

Banc y Warren

Dyma’r man lle mae perfformiadau o ddramâu yn yr awyr agored yn cael eu cynnal yn yr haf a lle mae mochyn daear anferth yn syllu ar Aberteifi, a hwnnw wedi’i blethu o frigau coed helyg. Mae ef wedi disodli’r dwrgi tebyg a oedd yn arfer sefyll ar ei goesau ôl ar y bryncyn.

mochyn daear

Mochyn Daear

Wrth yr Afon

Ewch heibio’r mochyn daear lawr y bryn i’r man gwylio uwchben Afon Teifi. Wedyn dilynwch y llwybr ar lan yr afon (gyda’r afon ar eich ochr chwith) tuag at y ceunant. Ar ôl rhyw 200m. rydych yn cyrraedd hysbysfwrdd sy’n manylu ar hen chwareli llechi Fforest a gaewyd yn y 1880au. Gallwch fentro i mewn i’r chwarel gyfagos, ‘Carnarvon’. Roedd y llechi yn cael eu cludo i lawr yr afon ar gychod i Aberteifi. Oherwydd nad oedd y llechfaen o’r ansawdd gorau, doedd y diwydiant ddim yn llwyddiannus iawn hyd yn oed pan oedd ar ei anterth.  Ac i waelod yr afon roedd gwastraff sylweddol y chwareli yn arfer mynd gan rwystro llif yr afon. O ganlyniad nid yw’r llanw, a oedd yn arfer cyrraedd Llechryd, yn mynd y tu hwnt i Gilgerran bellach.

****

O fynd yn ôl ychydig o lathenni ymunwch â’r llwybr (‘Llwybr Coetir’) tuag at Gilgerran – cyn dyfodiad y rheiffordd dyna oedd yr unig ffordd o gyrraedd y chwareli dros y tir am ei fod mor gorsiog. Ar ôl rhyw chwarter milltir, byddwch chi’n mynd heibio tŷ (‘Rhiwlas’) islaw’r llwybr. Yn syth wedyn trowch i’r dde i lawr y llethr, croesi’r ffordd fynedfa a chamu’n syth ymlaen. [* I gwtogi’r daith trowch i’r dde yn syth ar ôl croesi’r heol a dilyn y llwybr sy’n rhedeg ochr yn ochr â’r heol yn ôl i’r maes parcio.]

Cors Pentŵd

Mae’r daith yn mynd ymlaen ar fyrddau pren trwy’r rhan wylltaf o’r Warchodfa, heibio’r cuddfan a godwyd yn yr un modd â thai crwn ‘eco’ yr ardal.  Yng nghanol y cyrs fe welwch dŵr a sylfeini nyth enfawr arni; y syniad yw denu gwalch y pysgod ar eu ffordd i’r gogledd iddi i fagu cywion; mae’r fath gynllun wedi llwyddo ger Afon Dyfi ond ni chafwyd hwyl arni yma hyd yn hyn (Ionawr 2015). Mae byfflos y dŵr yma trwy’r haf; maen nhw’n greaduriaid didaro er gwaethaf yr olwg ffyrnig arnynt. Wrth iddyn nhw bori a sathru ar y llystyfiant creir mwy o ddŵr agored i adar fel yr hwyaid.  Rydych chi ar hen gwrs yr Afon Teifi cyn iddi newid ei chyfeiriad ar ddiwedd Oes yr Iâ a bwrstio trwy’r tir i greu Ceunant Cilgerran.

Byfflos

Byfflos

Yn y man, lle ceir dewis o lwybrau, peidiwch â mynd ar y llwybr cyhoeddus sy’n arwain lan y llethr i ffordd osgoi Aberteifi ond trowch i’r dde ar y byrddau pren i gyrraedd yn y pen draw trac cadarn hen rheilffordd y ‘Cardi Bach’ a oedd yn rhedeg o 1886 i 1962 o Aberteifi trwy Gilgerran a Chrymych i Hendy-gwyn (Whitland). Trowch i’r dde ar hyd yr hen drac.

Ar Drac yr Hen Reilffordd

Fe gewch chi olygfa dda o’r afon a’i bywyd gwyllt, megis sawl math o wylanod, corhwyaid, y crychydd, y bilidowcar a’r gylfinir. Y mae siawns (fach) hefyd o weld dwrgi.    

Gylfinir

Gylfinir

Er i’r cledrau gael eu tynnu yn fuan ar ôl i’r rheiffordd gael ei chau, mae eu sylfeini yma o hyd.  Mae planhigion diddorol yn tyfu wrth y llwybr yn yr haf; ac yn yr hydref gellir gweld (a chasglu) ffrwyth y ddraenen ddu, eirin bach sur (a elwir yn ‘eirin tagu’ yn y gogledd) a ddefnyddir i wneud ‘sloe gin’. Mae’r drac yn mynd â chi’n ôl i’r maes parcio.

Am ragor o wybodaeth: http://www.welshwildlife.org/visitor-centres/the-welsh-wildlife-centre/

Llunaiu a tecst gan Howard Williams.

*****************************************************************************

Ydych chi’n dysgu Cymraeg?  Mae Howard wedi anfon geirfa.

[gwarchod] to look after atal block, prevent
[-fa /fan] …place mynedfa entrance (place)
gwarchodfa a reserve cuddfan a hide
cors(ydd) marsh(es) sylfaen (sylfeini) foundation(s)
man cychwyn starting point nyth nest
cwtogi to shorten enfawr huge
erw acre gwalch y pysgod osprey
cadarn firm cynllun plan, scheme
chwarel(i) quarry (ies) cael hwyl arni to do well
llechen (llechi) slate(s) pori to graze
o amgylch around sathru to tread
golygfa a view hwyaid (un: hwyaden) ducks
budugoliaeth victory didaro placid
cynnal to hold, maintain ffyrnig fierce
mochyn daear badger cyfeiriad direction
syllu ar to stare at ice
dwrgi (dwrgwn) otter(s) ffordd osgoi by-pass (osgoi: to avoid)
anferth enormous crychydd, (creyr, crechi) heron
plethu to weave corhwyaid teal
brigau twigs, branches gwylan(od) gull(s)
helyg willow bilidowcar (mulfran) a cormorant
ceunant a gorge cledrau rails
cludo to carry, transport gylfinir a curlew
cwch (cychod) boat(s) tynnu to remove
ansawdd quality planhigyn (planhigion) plant(s)
diwydiant industry draenen ddu a blackthorn
llwyddiannus successful eirin berries
ar ei anterth at its peak sur sour
gwaelod bottom tagu to choke
rhwystro hinder  
llif flow  
llanw tide